Giữa dòng chảy văn hóa lâu đời của đồng bào Khmer Nam Bộ, sách lá buông là một di sản tri thức độc đáo, lưu giữ những giá trị tinh thần, tín ngưỡng và đời sống của nhiều thế hệ. Không được ghi chép trên giấy như ngày nay, những trang sách đặc biệt này được tạo nên từ những chiếc lá buông, trải qua quá trình xử lý công phu để trở thành chất liệu lưu trữ chữ viết và tri thức cổ truyền.
Nếu như người xưa từng khắc chữ lên đá để lưu giữ tri thức trước khi giấy ra đời, thì đồng bào Khmer lại tìm thấy một cách lưu truyền văn hóa vô cùng độc đáo: viết chữ trên những chiếc lá buông (lá T’răn). Từ những chiếc lá tưởng chừng bình dị, người Khmer đã tạo nên những quyển sách đặc biệt, lưu giữ kinh Phật, tri thức và dấu ấn văn hóa qua bao thế hệ…
Điều gì khiến những chiếc lá mỏng manh ấy có thể trở thành những trang sách lưu truyền hàng trăm năm?
Những trang sách được tạo nên từ lá cây
Để tạo ra một quyển sách lá buông hoàn chỉnh, người Khmer phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Lá buông được chọn lọc, xử lý, phơi và làm phẳng trước khi đưa vào sử dụng. Thay vì viết bằng mực, người xưa dùng dụng cụ sắc nhọn để khắc từng ký tự lên bề mặt lá, sau đó tạo màu cho nét chữ hiện rõ. Những phiến lá được xếp ngay ngắn, đục lỗ và xâu lại thành từng quyển, tạo nên những bộ kinh mang dấu ấn riêng biệt.
Kho tàng tri thức lưu truyền qua nhiều thế hệ
Không chỉ ghi chép giáo lý Phật giáo Nam tông, sách lá buông còn lưu giữ những câu chuyện dân gian, văn học, phong tục, tập quán và những lời răn dạy về cách sống hướng thiện. Qua từng trang lá, người đọc có thể tìm hiểu thêm về thế giới quan, đời sống tinh thần cũng như những giá trị đạo đức được cộng đồng Khmer gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Di sản quý cần được gìn giữ
Ngày nay, những bộ kinh lá buông cổ vẫn được bảo quản tại nhiều ngôi chùa Khmer ở vùng Bảy Núi, đặc biệt là khu vực Tri Tôn và Tịnh Biên, An Giang. Tuy nhiên, kỹ thuật khắc chữ trên lá buông đang đứng trước nguy cơ mai một khi số người am hiểu và thực hành ngày càng ít. Việc bảo tồn những bản kinh cổ, truyền dạy kỹ thuật chế tác và giới thiệu di sản đến thế hệ trẻ vì thế mang ý nghĩa quan trọng, góp phần gìn giữ một phần ký ức văn hóa của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Sách lá buông không đơn thuần là những trang ghi chép của người xưa, mà còn là nơi kết tinh trí tuệ, đức tin và đôi bàn tay khéo léo của bao thế hệ. Qua lớp lá nhuốm màu thời gian, một kho tàng văn hóa vẫn âm thầm được lưu giữ, kể lại câu chuyện về đời sống tinh thần phong phú của người Khmer Nam Bộ.
Trong khuôn khổ Tuần lễ Văn hóa, Thể thao và Du lịch gắn với Lễ hội Ok Om Bok năm 2026, sách lá buông tiếp tục được giới thiệu đến người dân và du khách thông qua không gian trưng bày, phát triển văn hóa đọc tại Khu di tích Ao Bà Om, khu vực Trà Vinh. Hoạt động dự kiến diễn ra từ ngày 18 đến 24/11/2026, cùng với các ấn phẩm sách Khmer – Việt và nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa khác.
Đây không chỉ là dịp để công chúng chiêm ngưỡng một hình thức lưu trữ tri thức độc đáo, mà còn góp phần khơi gợi sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với di sản văn hóa Khmer. Giữa không khí rộn ràng của mùa lễ hội Ok Om Bok, những trang sách được khắc trên lá buông như đưa người xem trở về với dấu ấn văn hóa xưa, nơi tri thức được nâng niu và gìn giữ qua bao thế hệ.
